ดินเปรี้ยว นาข้าว แก้ยังไง? สังเกตอาการ ใส่ปุ๋ยเท่าไหร่ ให้ข้าวกลับมางาม

ใส่ปุ๋ยเท่าเดิมทุกปี แต่ข้าวยังต้นเตี้ย แตกกอน้อย ใบล่างมีจุดสีน้ำตาลส้ม น้ำในนาใสผิดปกติ และมีคราบสนิมสีส้มลอยอยู่ ถ้าแปลงของคุณเป็นแบบนี้ ปัญหาอาจไม่ได้อยู่ที่ปุ๋ยไม่พอ แต่เป็นเพราะดินเปรี้ยว ซึ่งทำให้ปุ๋ยที่ใส่ลงไปถูกดินจับไว้ ข้าวเอาไปใช้ไม่ได้

คำตอบสั้น: แก้ดินเปรี้ยวในนาข้าวทำได้ 3 ขั้น คือ (1) ตรวจค่า pH ให้รู้ว่าเปรี้ยวแค่ไหน (2) ใส่วัสดุปูน เช่น ปูนมาร์ลหรือหินปูนบด ตามผลตรวจ แล้วไถคลุกและหมักดินในสภาพชื้นราว 7 วันก่อนปลูก (3) เติมอินทรียวัตถุและคุมน้ำไม่ให้นาแห้งจนแตกระแหง เพราะดินที่แห้งจะปล่อยกรดออกมาใหม่

ดินเปรี้ยวคืออะไร ทำไมนาข้าวภาคกลางเจอบ่อย

ดินเปรี้ยวคือดินที่เป็นกรด มีค่า pH ต่ำกว่าประมาณ 5.5 ส่วนที่หนักที่สุดเรียกว่าดินเปรี้ยวจัด เป็นดินที่เคยเป็นที่ลุ่มน้ำกร่อยมาก่อน ในดินมีสารประกอบกำมะถัน (ไพไรต์) สะสมอยู่ เมื่อดินแห้งและสัมผัสอากาศ สารนี้จะกลายเป็นกรดกำมะถัน ดินจึงเปรี้ยวขึ้นเรื่อยๆ จุดสังเกตคือในดินชั้นล่างจะมีจุดประสีเหลืองฟางข้าว เรียกว่าชั้นจาโรไซต์

ดินเปรี้ยวจัดพบมากในที่ราบลุ่มภาคกลาง เช่น ปทุมธานี (ทุ่งรังสิต) นครนายก และบางพื้นที่ของภาคตะวันออกและภาคใต้ ผลเสียต่อข้าวมี 3 อย่างหลัก

• ฟอสฟอรัสถูกตรึง ใส่ปุ๋ยไปแต่ข้าวดึงไปใช้ได้น้อย รากและการแตกกอจึงไม่ดี
• เหล็กและอะลูมินัมละลายออกมามากเกินไป จนเป็นพิษต่อราก รากสีน้ำตาลดำ ไม่มีรากขาวใหม่
• จุลินทรีย์ในดินทำงานน้อย อินทรียวัตถุย่อยช้า ดินไม่ร่วนซุย

สังเกตอาการ: นาของเราดินเปรี้ยวหรือเปล่า

• น้ำในนาใสแจ๋ว ตะกอนตกเร็วผิดปกติ
• มีคราบสีส้มคล้ายสนิมเหล็ก หรือคราบมันเยิ้มบนผิวน้ำและตามร่องน้ำ
• ขุดดินลงไปแล้วเจอจุดประสีเหลืองฟางข้าว
• ข้าวต้นเตี้ย แตกกอน้อย ใบล่างมีจุดหรือขอบใบสีน้ำตาลส้ม
• รากสีน้ำตาลเข้มหรือดำ ไม่ค่อยมีรากขาว
• ใส่ปุ๋ยแล้วข้าวตอบสนองน้อย ผลผลิตต่อไร่ลดลงทุกปี

อาการเหล่านี้คล้ายกับการขาดธาตุอาหารหรือโรคบางชนิด จึงไม่ควรเดา ให้ตรวจค่า pH ก่อนทุกครั้ง

ตรวจค่า pH ก่อน ไม่ต้องเดา

ตรวจได้ 2 ทาง คือ ใช้ชุดตรวจ pH ภาคสนามที่ได้คำตอบในไม่กี่นาที หรือส่งตัวอย่างดินให้สถานีพัฒนาที่ดินประจำจังหวัด หรือหมอดินอาสาประจำตำบล ซึ่งจะได้ทั้งค่า pH และธาตุอาหาร

วิธีเก็บตัวอย่าง: เดินเก็บดินให้ทั่วแปลงประมาณ 10–15 จุด ลึกจากผิวดินราว 15 เซนติเมตร เลี่ยงหัวคันนาและจุดที่เคยกองปุ๋ย นำดินทุกจุดมาคลุกรวมกัน ผึ่งในที่ร่มให้แห้ง แล้วแบ่งไปตรวจ

ใส่ปูนเท่าไหร่ ตามคำแนะนำกรมพัฒนาที่ดิน

สำหรับดินเปรี้ยวจัด กรมพัฒนาที่ดินแนะนำอัตราปูนตามความลึกที่พบชั้นจาโรไซต์ (จุดสีเหลืองฟางข้าว) ยิ่งพบตื้น ดินยิ่งเปรี้ยว ต้องใช้ปูนมากขึ้น

วิธีใส่: หว่านวัสดุปูนให้ทั่วแปลง ไถคลุกเคล้ากับดิน แล้วหมักดินไว้ในสภาพชื้นหรือมีน้ำขังประมาณ 7 วันก่อนปลูก ปูนจะได้ทำปฏิกิริยากับกรดในดินก่อน

เลือกปูนแบบไหน:

• ปูนมาร์ล / หินปูนบด ออกฤทธิ์ช้าแต่ปลอดภัย นิยมใช้ในนาข้าว
• โดโลไมท์ ได้แมกนีเซียมเพิ่ม เหมาะกับดินที่ขาดแมกนีเซียมด้วย
• ปูนขาว ออกฤทธิ์แรงและเร็ว ถ้าใช้ต้องระวังอัตรา ไม่ควรใส่พร้อมปุ๋ยเคมี

ผลของปูนอยู่ได้หลายฤดู แต่ไม่ถาวร ควรตรวจค่า pH ซ้ำเป็นระยะ แทนที่จะใส่ปูนทุกปีโดยไม่รู้ค่า

เติมอินทรียวัตถุ เลิกเผาฟาง

อินทรียวัตถุช่วยกันชนความเป็นกรด ทำให้ดินร่วน และช่วยให้ปุ๋ยอยู่ในดินนานขึ้น ทำได้หลายทาง

• ไถกลบตอซังและฟาง แทนการเผา ใช้น้ำหมักชีวภาพช่วยเร่งการย่อยสลาย
• ปลูกพืชปุ๋ยสด เช่น ปอเทือง แล้วไถกลบช่วงออกดอก (ประมาณ 50–60 วันหลังหว่าน)
• ใส่ปุ๋ยหมักหรือปุ๋ยคอก ที่ย่อยสลายดีแล้ว

สารเร่งจุลินทรีย์ของกรมพัฒนาที่ดิน (กลุ่ม “พด.”) ขอรับได้ที่สถานีพัฒนาที่ดินหรือหมอดินอาสาในพื้นที่

คุมน้ำ: อย่าปล่อยให้นาแห้งจนแตกระแหง

ดินเปรี้ยวจัดจะปล่อยกรดออกมาเมื่อแห้งและโดนอากาศ การรักษาความชื้นจึงสำคัญพอๆ กับการใส่ปูน

• ก่อนปลูก ขังน้ำแล้วระบายออก 1–2 รอบ เพื่อล้างกรดที่ละลายอยู่ในน้ำ
• ระหว่างปลูก รักษาระดับน้ำให้สม่ำเสมอ อย่าปล่อยให้แปลงแห้งนาน
• หลังเก็บเกี่ยว ถ้าทำได้ ให้ดินชั้นล่างยังมีความชื้นอยู่

ถ้าแปลงเจอทั้งดินเปรี้ยวและดินแห้งเร็ว อ่านต่อได้ที่ ดินแห้งแล้ง วิธีแก้ให้ได้ผลจริง

ใส่ปุ๋ยให้คุ้มในนาดินเปรี้ยว

• ปรับดินก่อน แล้วค่อยใส่ปุ๋ย ใส่ปุ๋ยลงในดินที่ยังเปรี้ยวจัด ปุ๋ยส่วนหนึ่งจะสูญเปล่า
• อย่าลืมฟอสฟอรัส ดินเปรี้ยวขาดฟอสฟอรัสเป็นปกติ เอกสารของกรมพัฒนาที่ดินสำหรับนาดินเปรี้ยวจัดยกตัวอย่างการแบ่งใส่ 2 ครั้ง คือ ปุ๋ย 16-20-0 ราว 15 กก./ไร่ ตอนต้นฤดู และยูเรียราว 10 กก./ไร่ ช่วงข้าวตั้งท้อง (50–60 วันหลังหว่าน) อัตราจริงควรปรับตามผลตรวจดิน
• เลี่ยงปุ๋ยที่ทำให้ดินเป็นกรดเพิ่ม เช่น แอมโมเนียมซัลเฟต (21-0-0) ถ้าจำเป็นต้องใช้ให้ใช้น้อยลง

หัวเชื้อหนูดีช่วยตรงไหน

ต้องบอกตรงๆ ว่าหัวเชื้อหนูดีไม่ใช่สารแก้ความเป็นกรดของดิน งานแก้ดินเปรี้ยวต้องใช้วัสดุปูนและการจัดการน้ำตามที่เล่ามา หลังจากปรับดินแล้ว หัวเชื้อหนูดีใช้บำรุงข้าวต่อได้ตั้งแต่แช่เมล็ดพันธุ์ และฉีดพ่นตามระยะต้นเล็ก แตกกอ ตั้งท้อง และออกรวง อัตรา 10 ซี.ซี. ต่อน้ำ 20 ลิตร และผสมไปกับปุ๋ยทางใบหรือยาที่ใช้อยู่ในถังเดียวได้

ดูรายละเอียดเต็มได้ที่ วิธีใช้หัวเชื้อหนูดีกับนาข้าว และ ตารางฉีดพ่นแยกตามพืช

สรุป: เช็กลิสต์แก้ดินเปรี้ยวก่อนปลูกรอบหน้า

1. เก็บตัวอย่างดิน 10–15 จุด ส่งตรวจค่า pH
2. ขุดดูความลึกของชั้นจาโรไซต์ (จุดสีเหลืองฟางข้าว)
3. ใส่ปูนมาร์ลหรือหินปูนบดตามตาราง ไถคลุก หมักชื้นราว 7 วัน
4. ขังน้ำแล้วระบาย 1–2 รอบเพื่อล้างกรด
5. ไถกลบฟาง ปลูกพืชปุ๋ยสด เพิ่มอินทรียวัตถุ
6. ใส่ปุ๋ยตามผลตรวจ อย่าลืมฟอสฟอรัส
7. คุมน้ำ อย่าให้นาแห้งจนแตกระแหง

คำถามที่พบบ่อย

ดินเปรี้ยวแก้ด้วยปูนขาวได้ไหม

ได้ แต่ปูนขาวออกฤทธิ์แรงและเร็ว ต้องระวังอัตรา และไม่ควรใส่พร้อมปุ๋ยเคมี สำหรับนาข้าวนิยมใช้ปูนมาร์ลหรือหินปูนบดมากกว่า เพราะปลอดภัยและออกฤทธิ์นานกว่า

ใส่ปูนแล้วปลูกข้าวได้เลยไหม

ไม่ควร หลังหว่านปูนให้ไถคลุกเคล้ากับดินแล้วหมักดินในสภาพชื้นหรือมีน้ำขังประมาณ 7 วัน ให้ปูนทำปฏิกิริยากับกรดในดินก่อน แล้วค่อยเตรียมแปลงปลูก

ดินเปรี้ยวจัดปลูกข้าวได้ไหม

ได้ ดินเปรี้ยวจัดส่วนใหญ่อยู่ในที่ลุ่มที่เหมาะกับการทำนา แต่ต้องปรับความเป็นกรดด้วยวัสดุปูน และเพิ่มไนโตรเจนกับฟอสฟอรัส ซึ่งดินชนิดนี้มักขาด

ตรวจดินได้ที่ไหน

ส่งตัวอย่างดินได้ที่สถานีพัฒนาที่ดินประจำจังหวัด หรือติดต่อหมอดินอาสาประจำตำบล ถ้าต้องการรู้แค่ค่า pH เบื้องต้น ใช้ชุดตรวจ pH ภาคสนามได้

แหล่งอ้างอิง

• กรมพัฒนาที่ดิน: การจัดการดินเปรี้ยวจัดเพื่อปลูกข้าว
• กรมพัฒนาที่ดิน: วัสดุปูนทางการเกษตร